Column Tom Luken

Onbenutte ontdekkingen
door Tom Luken

In de zomer van 1966 ondergingen vijf sportieve twintigers drie weken lang absolute bedrust. Het ging om een onderzoek in Dallas, gefinancierd door ruimtevaartorganisatie NASA. Vraag was: wat zullen de gevolgen van gedwongen inactiviteit tijdens een lange reis naar Mars zijn voor de gezondheid van astronauten? De lichamelijke inspanningen van de vijf jongelieden werden tot een minimum teruggebracht. Zo moesten ze voor een bezoek aan de badkamer een rolstoel gebruiken.

De resultaten waren schokkend. Rust bleek funest te zijn voor de hart- en longcapaciteit. Die gingen door drie weken bedrust sterker achteruit dan door dertig jaar ouder worden! Dit deed bellen rinkelen in de geneeskunde. Tot dan toe bestond de behandeling bij hartziekten vooral uit verplichte bedrust. Nu werd duidelijk dat rust leidde tot verlaging van hartcapaciteit in plaats van herstel. Dus voortaan moesten hartpatiënten vooral zo snel mogelijk weer actief worden. Deze ontdekking heeft veel narigheid en geld bespaard.

Bij loopbaanoriëntatie en -begeleiding is sprake van stagnatie. In het onderwijs, met name in het beroepsonderwijs, is er in het afgelopen decennium veel in geïnvesteerd. Maar de resultaten vallen tegen, en de evaluaties van leerlingen en studenten worden zelfs negatiever. Doen nieuwe ontdekkingen in diverse wetenschappen wel voldoende de bellen rinkelen bij LOB? Blijven in ons vakgebied ontdekkingen die veel narigheid en geld zouden kunnen besparen onbenut?

Veel LOB is gebaseerd op een verouderd mensbeeld. Dit ziet de mens als een wezen dat een ‘ik’ heeft dat zelfstandig kan nadenken, en op basis van goede informatie optimale beslissingen kan nemen en het leven kan plannen en sturen. Een voorbeeld van onderzoek dat dit mensbeeld ondergraaft, is dat van Sperry. Hij sneed de verbinding tussen de linker- en rechterhersenhelft door als remedie voor ernstige epilepsie. Uit zijn onderzoeken bleek dat het ‘ik’ allerlei verhalen vertelt en heel zeker is van zichzelf, maar eigenlijk de werkelijkheid niet kent. Breinwetenschapper Victor Lamme (auteur van ‘De vrije wil bestaat niet’) bevestigt dit beeld met veel recent onderzoek van eigen bodem, zonder te snijden in de hersenen. Hij noemt het ‘ik’ een ‘kwebbelbox’. Het denkt de touwtjes in handen te hebben, maar is slechts een bijverschijnsel.

Hersenwetenschapper Jill Bolte Taylor schreef een boek over de beroerte die zijzelf op 37-jarige leeftijd onderging. De hersenbloeding bracht ernstige schade toe aan onder andere de spraakcentra in haar linkerhersenhelft. Het heeft haar en haar omgeving vele jaren en inspanningen gekost om te herstellen. Toch heeft zij wat haar overkomen is, uiteindelijk als iets zeer positiefs ervaren. De tijdelijke uitschakeling van de dominante linkerhersenhelft maakte het haar mogelijk om een onbegrensdheid in het hier en nu te beleven, een ‘nirwana’. Zij heeft er veel van geleerd, bijvoorbeeld om zich minder aan te trekken van wat andere mensen vinden en om minder gepassioneerd met haar werk bezig te zijn. (Door deze passie was zij haar broer en ouders en hun problemen ‘vergeten’.) De beroerte heeft haar uiteindelijk veel inzicht in zichzelf gegeven en heeft haar geleerd om met die kennis, kort gezegd, gelukkiger te zijn.

Jammer dat daar een beroerte en zo veel ellende voor nodig was. Zou het niet mooi zijn als we een dergelijke leerervaring konden krijgen op een minder bezwaarlijke manier? Er zijn instrumenten in wording die dit kunnen. Zij zouden LOB een stevige impuls kunnen geven. Met ´brain reading´ is het nu al bijna mogelijk om af te lezen wat iemand droomt. Instrumenten kunnen de onbewuste reacties van het brein laten zien op allerlei stimuli, bijvoorbeeld rond arbeid. Misschien voor sommigen een nachtmerrie, want hoe staat het met onze privacy? Maar zo’n instrument zou een persoon kunnen helpen om in een vroegtijdig stadium zichzelf en de eigen motieven beter te onderzoeken. Beslissingen zouden dan op een meer compleet, realistisch en evenwichtig zelfbeeld gebaseerd kunnen worden. Als loopbanen vorm krijgen op zo’n basis, worden we daar dan niet allemaal gelukkiger van?

Tom Luken is arbeids- en organisatiepsycholoog en werkt als onafhankelijk onderzoeker en adviseur bij loopbaanvraagstukken